Restrukturyzacja górnictwa w Polsce to temat budzący wiele emocji i kontrowersji. Kolejne rządy podejmowały decyzje o zamykaniu kopalń, kierując się różnymi przesłankami – od ekonomicznych, przez ekologiczne, po polityczne. Szczególnie interesujące jest porównanie działań dwóch głównych sił politycznych w Polsce: Prawa i Sprawiedliwości oraz Platformy Obywatelskiej. Ile kopalń zamknął PiS, a ile PO? Jakie były konsekwencje tych decyzji dla gospodarki, społeczeństwa i transformacji energetycznej kraju? W tym artykule przedstawiamy fakty, liczby i analizy ekspertów, które rzucają nowe światło na ten złożony problem.
Ile kopalń zamknięto za rządów PiS?
Jedna z kopalń zamkniętych podczas rządów Prawa i Sprawiedliwości
Wbrew powszechnym przekonaniom i deklaracjom o wsparciu dla górnictwa, rząd Prawa i Sprawiedliwości zamknął 14 kopalń węgla od momentu objęcia władzy w 2015 roku [1]. To zaskakująca liczba, biorąc pod uwagę, że partia ta w swoim programie wyborczym podkreślała znaczenie węgla dla polskiej gospodarki i bezpieczeństwa energetycznego.
Wśród zamkniętych za rządów PiS kopalń znalazły się m.in. Kopalnia Węgla Kamiennego „Borynia” w Jastrzębiu-Zdroju (2020), KWK „Makoszowy” w Rudzie Śląskiej (2021), KWK „Krupiński” w Suszcu (2019) oraz KWK „Sośnica” w Gliwicach (2022) [2]. Proces zamykania kopalń był często uzasadniany ich nieopłacalnością ekonomiczną oraz rosnącymi kosztami wydobycia.
| Nazwa kopalni | Lokalizacja | Rok zamknięcia | Liczba zwolnionych pracowników |
| KWK „Borynia” | Jastrzębie-Zdrój | 2020 | około 1200 |
| KWK „Makoszowy” | Ruda Śląska | 2021 | około 1500 |
| KWK „Krupiński” | Suszec | 2019 | około 2100 |
| KWK „Sośnica” | Gliwice | 2022 | około 1800 |
Co ciekawe, rząd PiS był pierwszym od czasów gabinetu AWS-UW, który zdecydował się na zamknięcie aż pięciu kopalń węgla kamiennego w tak krótkim czasie [3]. Dodatkowo, w 2021 roku podpisano umowę społeczną z górnikami, która zakładała całkowite zamknięcie górnictwa węgla kamiennego w Polsce do 2049 roku.
Protest górników przeciwko decyzjom o zamykaniu kopalń
Produkcja węgla energetycznego w Polsce spadła drastycznie podczas rządów PiS – z ponad 60 mln ton w 2015 roku do około 40 mln ton obecnie [4]. Równocześnie zatrudnienie w górnictwie zmniejszyło się z ponad 90 tysięcy osób w 2015 roku do około 75 tysięcy obecnie.
Porównanie z decyzjami Platformy Obywatelskiej
Porównanie liczby zamkniętych kopalń za rządów PO i PiS
W latach 2007-2015, kiedy u władzy była koalicja PO-PSL, zamknięto 8 kopalń węgla kamiennego [5]. Najbardziej intensywny okres likwidacji kopalń przypadł na lata 2014-2015, kiedy to rząd Ewy Kopacz podjął decyzję o restrukturyzacji Kompanii Węglowej, co wiązało się z zamknięciem kilku nierentownych zakładów.
Warto zauważyć, że rząd PO działał w innych warunkach rynkowych i regulacyjnych. Ceny uprawnień do emisji CO2 były wówczas znacznie niższe, a presja na dekarbonizację gospodarki mniejsza niż w okresie rządów PiS. Mimo to, już wtedy podejmowano kroki w kierunku transformacji energetycznej.
Zarówno rządy PO, jak i PiS zamykały kopalnie, choć oficjalnie prezentowały różne stanowiska wobec przyszłości górnictwa. Paradoksalnie, to właśnie za rządów PiS, który deklarował wsparcie dla węgla, zamknięto więcej kopalń niż za czasów PO.
Istotną różnicą między podejściem obu partii była komunikacja społeczna. PO otwarcie mówiła o konieczności transformacji energetycznej i odchodzenia od węgla, podczas gdy PiS oficjalnie deklarował wsparcie dla górnictwa, jednocześnie podejmując decyzje o zamykaniu kolejnych kopalń [6].
Liczba zamkniętych kopalń w poszczególnych okresach rządów
Kluczowe daty zamknięć kopalń za rządów PO
- 2010 – Zamknięcie KWK „Silesia” w Czechowicach-Dziedzicach
- 2011 – Likwidacja KWK „Halemba-Wirek” w Rudzie Śląskiej
- 2014 – Zamknięcie KWK „Kazimierz-Juliusz” w Sosnowcu
- 2015 – Decyzja o likwidacji KWK „Brzeszcze” (ostatecznie przejęta przez Tauron)
Konsekwencje zamknięć dla gospodarki i regionów
Skutki zamknięcia kopalń dla lokalnej społeczności górniczej
Zamknięcie kopalń, zarówno przez rząd PiS, jak i PO, miało znaczący wpływ na lokalne społeczności i gospodarkę regionów górniczych. Według danych Głównego Urzędu Statystycznego, w niektórych miastach Śląska bezrobocie wzrosło o 2-3 punkty procentowe w ciągu roku od zamknięcia kopalni [7].
Szczególnie dotkliwe były skutki społeczne. Wielu górników, mimo programów osłonowych, miało trudności ze znalezieniem nowej pracy. Zamykanie kopalń wpływało również na lokalne przedsiębiorstwa współpracujące z przemysłem wydobywczym, powodując efekt domina w gospodarce regionu.
Skutki ekonomiczne
- Wzrost bezrobocia w regionach górniczych
- Spadek dochodów gmin z tytułu podatków
- Problemy finansowe firm kooperujących z kopalniami
- Migracja młodych ludzi do innych regionów
Skutki społeczne
- Utrata tożsamości kulturowej związanej z górnictwem
- Problemy psychologiczne byłych górników
- Wzrost napięć społecznych i protestów
- Konieczność przekwalifikowania zawodowego
Jednocześnie, zamykanie kopalń miało też pozytywne aspekty dla środowiska naturalnego. Zmniejszyła się emisja szkodliwych substancji do atmosfery, poprawiła się jakość powietrza w regionach górniczych, a szkody górnicze przestały się powiększać [8].
Przykład udanej rewitalizacji terenów po byłej kopalni
Warto zauważyć, że zarówno rząd PiS, jak i PO, przeznaczały znaczne środki na pomoc publiczną dla górnictwa. Według danych Najwyższej Izby Kontroli, całkowita pomoc dla górnictwa w latach 2007-2015 (rządy PO) wyniosła 65,7 mld zł, natomiast w samym tylko 2023 roku (rządy PiS) wydano na ten cel ponad 7 mld zł [9].
Kto odpowiada za likwidację polskich kopalń?
Debata polityczna na temat przyszłości polskiego górnictwa
Pytanie o to, kto zamknął polskie kopalnie, jest często wykorzystywane w debacie politycznej. Prawda jest jednak bardziej złożona niż proste przypisanie odpowiedzialności jednej partii. Zarówno PiS, jak i PO podejmowały decyzje o zamykaniu nierentownych zakładów, kierując się różnymi przesłankami.
Warto zauważyć, że proces zamykania kopalń w Polsce wpisuje się w szerszy trend europejski i globalny. Większość krajów Unii Europejskiej już dawno rozpoczęła odchodzenie od węgla, a Polska – niezależnie od rządzącej partii – musi dostosować się do wymogów polityki klimatycznej UE [10].
Zamykanie kopalń w Polsce to nie jest kwestia decyzji jednej czy drugiej partii, ale efekt globalnych trendów w energetyce, polityki klimatycznej UE oraz ekonomiki wydobycia. Węgiel staje się coraz mniej konkurencyjny wobec innych źródeł energii.
Interesujący jest przypadek dokumentu, który wyciekł z tzw. „skrzynki Dworczyka” – maila wysłanego w 2021 roku przez premiera Mateusza Morawieckiego do prezesa Orlenu Daniela Obajtka. Premier pisał w nim, że transformacja energetyczna powinna być przedstawiana jako polski scenariusz, a nie realizacja oczekiwań UE, dodając, że „media naszego obozu znacznie lepiej łykają opowieść węglową niż transformacyjną” [11].
Transformacja energetyczna Polski w latach 2015-2023
Paradoksalnie, to właśnie za rządów PiS, który w kampanii wyborczej obiecywał renesans górnictwa, nastąpił największy spadek produkcji węgla i zamknięto najwięcej kopalń. Jednocześnie rozwinęła się energetyka odnawialna – moc zainstalowana w fotowoltaice wzrosła z mniej niż 1 GW do ponad 15 GW [12].
Przyszłość polskiego górnictwa – plany i prognozy
Wizja przyszłości polskiego sektora energetycznego
Zgodnie z umową społeczną podpisaną przez rząd PiS z górnikami w 2021 roku, ostatnie kopalnie węgla kamiennego w Polsce miałyby zostać zamknięte do 2049 roku. Jednak najnowsza wersja Krajowego planu w dziedzinie energii i klimatu (KPEiK) zakłada znacznie szybsze tempo odchodzenia od węgla [13].
Według tego dokumentu, w 2030 roku elektrownie węglowe mają spalać 16-17 mln ton węgla, a w 2035 roku już tylko 8 mln ton. To oznacza, że większość kopalń będzie musiała zostać zamknięta do 2030 roku, a na rynku pozostanie tylko pięć zakładów, w tym Bogdanka, ROW i PG Silesia.
Niezależnie od deklaracji politycznych, ekonomiczne i regulacyjne realia wskazują na nieuchronne odchodzenie od węgla w polskiej energetyce. Kluczowe pytanie dotyczy nie tego, czy kopalnie będą zamykane, ale w jakim tempie i w jaki sposób zostanie przeprowadzona transformacja energetyczna.
Eksperci wskazują, że szybsze odejście od węgla jest nie tylko możliwe, ale i konieczne ze względów ekonomicznych. Produkcja energii elektrycznej z węgla staje się coraz droższa, głównie z powodu rosnących cen uprawnień do emisji CO2 [14].
Rozwój odnawialnych źródeł energii w Polsce
Jednocześnie, szybsze zamykanie kopalń wiąże się z ryzykiem powstania tzw. luki wytwórczej – po 2030 roku w polskim systemie energetycznym może zabraknąć mocy. Dlatego kluczowe jest przyspieszenie inwestycji w odnawialne źródła energii, energetykę jądrową oraz, w okresie przejściowym, w elektrownie gazowe [15].
Wsparcie dla regionów dotkniętych transformacją energetyczną
Centrum szkoleniowe dla byłych górników uczących się nowych zawodów
Zarówno rządy PiS, jak i PO, wprowadzały programy osłonowe dla górników z zamykanych kopalń. Za czasów rządu Jerzego Buzka, dzięki takim programom, z kopalń odeszło dobrowolnie 100 tysięcy osób w ciągu czterech lat, co umożliwiło likwidację 23 kopalń [16].
Obecnie, regiony górnicze mogą liczyć na wsparcie z Funduszu Sprawiedliwej Transformacji Unii Europejskiej, który dla Polski przewiduje około 3,5 mld euro. Środki te mają pomóc w tworzeniu nowych miejsc pracy, przekwalifikowaniu pracowników oraz rozwoju alternatywnych gałęzi gospodarki [17].
Programy wsparcia dla górników
- Jednorazowe odprawy pieniężne
- Urlopy górnicze i świadczenia socjalne
- Programy przekwalifikowania zawodowego
- Preferencyjne warunki przejścia na emeryturę
Wsparcie dla regionów
- Inwestycje w infrastrukturę
- Tworzenie specjalnych stref ekonomicznych
- Dotacje dla nowych przedsiębiorstw
- Rewitalizacja terenów poprzemysłowych
Przykłady udanych transformacji regionów górniczych można znaleźć w wielu krajach europejskich, np. w Niemczech (Zagłębie Ruhry) czy w Wielkiej Brytanii. Doświadczenia te pokazują, że kluczowe jest długofalowe planowanie i konsekwentna realizacja strategii transformacji [18].
Przykład udanej rewitalizacji terenów po byłej kopalni
Podsumowanie: Prawda o zamykaniu polskich kopalń
Porównanie polityki węglowej rządów PiS i PO
Analiza danych pokazuje, że zarówno rządy PiS, jak i PO, przyczyniły się do zamykania kopalń węgla w Polsce. Paradoksalnie, to właśnie za rządów PiS, który deklarował wsparcie dla górnictwa, zamknięto więcej kopalń (14) niż za czasów PO (8) [19].
Proces ten jest jednak częścią szerszego trendu globalnego i europejskiego, związanego z transformacją energetyczną i odchodzeniem od paliw kopalnych. Niezależnie od deklaracji politycznych, ekonomiczne i regulacyjne realia wskazują na nieuchronne zmniejszanie roli węgla w polskiej energetyce.
Pytanie o to, kto zamknął polskie kopalnie, powinno być zastąpione pytaniem o to, jak najlepiej przeprowadzić transformację energetyczną, aby zminimalizować jej negatywne skutki społeczne i gospodarcze, a zmaksymalizować korzyści środowiskowe i rozwojowe.
Kluczowe wyzwania na przyszłość to zapewnienie sprawiedliwej transformacji dla regionów górniczych, rozwój alternatywnych źródeł energii oraz utrzymanie bezpieczeństwa energetycznego Polski w okresie przejściowym. Wymaga to długofalowej strategii, wykraczającej poza cykle wyborcze i partyjne interesy [20].
Źródła:
- https://wandanowicka.pl/ile-kopaln-zamknal-pis-szokujace-dane-o-likwidacji-w-polsce
- https://wysokienapiecie.pl/40234-kopalnie-zamkniete-przez-pis/
- https://oko.press/zaskakujacy-bilans-rzadow-pis-w-energetyce
- https://www.money.pl/gospodarka/rzad-chce-szybciej-zamknac-kopalnie-mamy-odpowiedz-ministerstwa-przemyslu-7048013963426336a.html
- https://www.gov.pl/web/aktywa-panstwowe/gornictwo-transformacja
- https://biznesalert.pl/kopalnie-zamkniete-przez-po-i-pis-porownanie/
- https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/rynek-pracy/bezrobocie-rejestrowane/
- https://www.nik.gov.pl/aktualnosci/nik-o-gornictwie-wegla-kamiennego.html
- https://www.money.pl/gospodarka/rzad-chce-szybciej-zamknac-kopalnie-mamy-odpowiedz-ministerstwa-przemyslu-7048013963426336a.html
- https://ec.europa.eu/energy/topics/oil-gas-and-coal/eu-coal-regions/coal-regions-transition_en
- https://oko.press/zaskakujacy-bilans-rzadow-pis-w-energetyce
- https://wysokienapiecie.pl/47893-fotowoltaika-w-polsce-2022/
- https://www.money.pl/gospodarka/rzad-chce-szybciej-zamknac-kopalnie-mamy-odpowiedz-ministerstwa-przemyslu-7048013963426336a.html
- https://forum-energii.eu/pl/analizy/koszty-energii-elektrycznej
- https://www.money.pl/gospodarka/rzad-chce-szybciej-zamknac-kopalnie-mamy-odpowiedz-ministerstwa-przemyslu-7048013963426336a.html
- https://www.money.pl/gospodarka/rzad-chce-szybciej-zamknac-kopalnie-mamy-odpowiedz-ministerstwa-przemyslu-7048013963426336a.html
- https://www.funduszeeuropejskie.gov.pl/strony/o-funduszach/fundusze-europejskie-2021-2027/fundusz-na-rzecz-sprawiedliwej-transformacji/
- https://www.euractiv.com/section/energy/news/how-germany-closed-its-coal-industry-without-sacking-a-single-miner/
- https://wandanowicka.pl/ile-kopaln-zamknal-pis-szokujace-dane-o-likwidacji-w-polsce
- https://ibs.org.pl/publications/sprawiedliwa-transformacja-w-regionach-weglowych/
